Alqor — Bölmə 6: Obyekt Yönümlü Proqramlaşdırma#

6.1 Sinif#

Sintaksis#

[açıq|gizli] [mücərrəd] sinif <Ad>[[generiklər]] [miras <Baza>] [tətbiq <İnterfeys>, ...]
    <üzvlər>
son

Sadə sinif#

Alqor

sinif İnsan
    xassə ad: mətn
    xassə yaş: tam

    qurucu(ad: mətn, yaş: tam)
        özü.ad = ad
        özü.yaş = yaş
    son

    metod salamla()
        yaz("Salam, mən {özü.ad}")
    son

    metod yaşArtır()
        özü.yaş += 1
    son
son

dəyişən a = yeni İnsan("Aysel", 24)
a.salamla()                            // Salam, mən Aysel
a.yaşArtır()
yaz(a.yaş)                             // 25

6.2 Xassələr (sahələr)#

Alqor

sinif Məhsul
    xassə ad: mətn                           // açıq (standart)
    açıq xassə qiymət: onluq
    gizli xassə _anbarKodu: mətn             // yalnız sinif daxilində
    qorunan xassə yaradılmaTarixi: Tarix     // sinif + varislər

    statik xassə ümumiSay: tam = 0           // sinifə məxsus
    sabit xassə VERGİ: onluq = 0.18          // dəyişməz

    xassə endirim: onluq = 0.0               // standart dəyər
son

Hesablanan xassələr#

Alqor

sinif Düzbucaqlı
    xassə en: onluq
    xassə hündürlük: onluq

    xassə sahə: onluq
        oxu
            qaytar özü.en * özü.hündürlük
        son
    son

    xassə perimetr: onluq
        oxu qaytar 2 * (özü.en + özü.hündürlük) son
    son

    xassə diaqonal: onluq
        oxu
            qaytar riyaziyyat.kök(özü.en ** 2 + özü.hündürlük ** 2)
        son
        yaz(dəyər)
            // nisbəti saxlayaraq ölçünü dəyişir
            dəyişən nisbət = dəyər / özü.diaqonal
            özü.en *= nisbət
            özü.hündürlük *= nisbət
        son
    son
son

dəyişən d = yeni Düzbucaqlı(3, 4)
yaz(d.sahə)              // 12.0    — metod kimi çağırılmır
d.diaqonal = 10          // yazıcı işə düşür

Tənbəl xassələr#

Alqor

sinif Konfiqurasiya
    tənbəl xassə verilənlər: lüğət[mətn, istənilən]
        qaytar json.oxu(fayl.oxu("config.json"))
    son
son
// `verilənlər`-ə ilk müraciətdə hesablanır, sonra keşlənir

6.3 Qurucu (constructor)#

Alqor

sinif Nöqtə
    xassə x: onluq
    xassə y: onluq

    // Əsas qurucu
    qurucu(x: onluq, y: onluq)
        özü.x = x
        özü.y = y
    son

    // Adlı qurucu
    qurucu sıfır()
        özü.x = 0
        özü.y = 0
    son

    qurucu qütb(radius: onluq, bucaq: onluq)
        özü.x = radius * riyaziyyat.kos(bucaq)
        özü.y = radius * riyaziyyat.sin(bucaq)
    son
son

dəyişən a = yeni Nöqtə(3, 4)
dəyişən b = yeni Nöqtə.sıfır()
dəyişən c = yeni Nöqtə.qütb(5, 0.927)

Qısa qurucu (avtomatik mənimsətmə)#

Alqor

sinif İnsan
    qurucu(açıq xassə ad: mətn, açıq xassə yaş: tam)
    // gövdə lazım deyil — xassələr avtomatik yaradılır və mənimsədilir
son

6.3.1 Qısa qurucudan sonra başqa üzvlər — girinti qaydası#

Qısa qurucunun (ən azı bir xassə parametri olan) arxasınca başqa üzv gələndə iki qeyri-müəyyənlik yaranır:

göstər() — komponentin metodu, yoxsa qurucu gövdəsində çağırış?
son — qurucunu, yoxsa sinfi bağlayır?

Hər ikisini girinti həll edir — oxucunun gözü ilə gördüyü kimi:

Qurucudan sonrakı ilk sətir	Mənası
qurucudan dərin girintili	qurucunun gövdəsi (tam forma, `son` mütləqdir)
qurucu ilə eyni sütunda `son`	qurucunun `son`-u — gövdə boşdur
qurucu ilə eyni sütunda başqa söz	gövdə yoxdur; bu, sinfin növbəti üzvüdür
qurucudan solda (`son`, fayl sonu)	gövdə yoxdur; sinif bitir

Alqor

komponent Salam
    qurucu(xassə kimə: mətn)     // qısa — `son` lazım deyil
    göstər()                     // eyni sütun → komponentin metodu
        qaytar <h1>Salam, {özü.kimə}</h1>
    son
son

sinif Nöqtə
    qurucu(açıq xassə x: onluq, açıq xassə y: onluq)
    son                          // eyni sütun → qurucunun (boş) `son`-u
    metod uzunluq() -> onluq
        qaytar riyaziyyat.kök(özü.x ** 2 + özü.y ** 2)
    son
son

Qayda yalnız qısa qurucuya aiddir; Alqor başqa yerdə girintiyə əhəmiyyət vermir. xassə parametri olmayan qurucu həmişə tam formadır. alqorfmt girintini kanonik vəziyyətə gətirdiyi üçün format edilmiş kodda qeyri- müəyyənlik yaranmır.

Dağıdıcı#

Alqor

sinif Fayl
    gizli xassə _tutacaq: tam

    silinsin()
        sistem.faylBağla(özü._tutacaq)
    son
son

silinsin() obyekt zibil yığıcı tərəfindən silinərkən çağırılır. Determinist təmizləmə üçün gecikdir və ya istifadə bloku üstündür:

Alqor

istifadə f = fayl.aç("a.txt")
    yaz(f.oxu())
son                      // blokun sonunda f.bağla() avtomatik çağırılır

6.4 Metodlar#

Alqor

sinif Kalkulyator
    gizli xassə _nəticə: onluq = 0

    metod əlavə(x: onluq) -> Kalkulyator
        özü._nəticə += x
        qaytar özü                        // zəncirləmə üçün
    son

    metod çıx(x: onluq) -> Kalkulyator
        özü._nəticə -= x
        qaytar özü
    son

    metod nəticə() -> onluq
        qaytar özü._nəticə
    son

    statik metod yarat() -> Kalkulyator
        qaytar yeni Kalkulyator()
    son

    gizli metod _daxili()
        ...
    son
son

yaz(Kalkulyator.yarat().əlavə(5).çıx(2).nəticə())   // 3.0

Xüsusi metodlar (operator yükləməsi)#

Metod	Operator / İstifadə
`mətnƏt()`	`"{obyekt}"`, `yaz(obyekt)`
`bərabərdir(digər)`	`==`, `!=`
`müqayisə(digər)`	`<`, `>`, `<=`, `>=`, `<=>`, `sırala()`
`heş()`	lüğət açarı, dəst elementi
`klonla()`	`.klonla()`
`topla(digər)`	`+`
`çıx(digər)`	`-`
`vur(digər)`	`*`
`böl(digər)`	`/`
`qalıq(digər)`	`%`
`qüvvət(digər)`	`**`
`əks()`	tək operandlı `-`
`al(indeks)`	`obyekt[i]` oxuma
`qoy(indeks, dəyər)`	`obyekt[i] = x` yazma
`uzunluq()`	`uzunluq(obyekt)`
`ehtiva(element)`	`içindədir`
`iterator()`	`hər ... içində`
`çağır(...)`	`obyekt(...)` — funksiya kimi çağırış

Alqor

sinif Vektor
    xassə x: onluq
    xassə y: onluq

    qurucu(açıq xassə x: onluq, açıq xassə y: onluq)

    metod topla(d: Vektor) -> Vektor
        qaytar yeni Vektor(özü.x + d.x, özü.y + d.y)
    son

    metod vur(k: onluq) -> Vektor
        qaytar yeni Vektor(özü.x * k, özü.y * k)
    son

    metod bərabərdir(d: Vektor) -> məntiq
        qaytar özü.x == d.x və özü.y == d.y
    son

    metod mətnƏt() -> mətn
        qaytar "({özü.x}, {özü.y})"
    son
son

dəyişən a = yeni Vektor(1, 2)
dəyişən b = yeni Vektor(3, 4)
yaz(a + b)               // (4.0, 6.0)
yaz(a * 2)               // (2.0, 4.0)
yaz(a == b)              // yanlış

6.5 `özü` və `üst`#

Alqor

sinif Baza
    metod salam()
        yaz("Baza salam")
    son
son

sinif Törəmə miras Baza
    əvəz et metod salam()
        üst.salam()                  // baza metodunu çağır
        yaz("Törəmə salam")
    son

    metod digər()
        özü.salam()                  // öz metodunu çağır
    son
son

özü metod daxilində obyektə istinaddır. Həmişə açıq yazılmalıdır — ad və özü.ad fərqli şeylərdir (ALQ-T050 lokal dəyişən kölgələməsi).

6.6 Miras#

Alqor

sinif Heyvan
    xassə ad: mətn

    qurucu(ad: mətn)
        özü.ad = ad
    son

    metod səs() -> mətn
        qaytar "..."
    son

    metod təqdim()
        yaz("{özü.ad}: {özü.səs()}")
    son
son

sinif İt miras Heyvan
    qurucu(ad: mətn)
        üst(ad)                      // baza qurucusunu çağır (ilk sətirdə)
    son

    əvəz et metod səs() -> mətn
        qaytar "Hav-hav"
    son
son

sinif Pişik miras Heyvan
    qurucu(ad: mətn)
        üst(ad)
    son

    əvəz et metod səs() -> mətn
        qaytar "Miyav"
    son
son

dəyişən heyvanlar: siyahı[Heyvan] = [yeni İt("Bozo"), yeni Pişik("Pamuk")]
hər h üçün heyvanlar içində
    h.təqdim()               // polimorfizm
son
// Bozo: Hav-hav
// Pamuk: Miyav

Qaydalar#

Tək miras — yalnız bir baza sinif. Çoxlu davranış üçün interfeys.
əvəz et məcburidir — unutsanız ALQ-T051.
qurucu-da üst(...) birinci ifadə olmalıdır.
Metod bağlanması virtualdır (dinamik dispetçerləşmə).
son modifikatoru mirası bağlayır:

Alqor

son sinif Tamamlanmış ... son        // bundan miras alınmaz
son metod dəyişməz() ... son         // bu metod əvəz edilməz

6.7 Mücərrəd siniflər#

Alqor

mücərrəd sinif Fiqur
    mücərrəd metod sahə() -> onluq           // gövdəsiz
    mücərrəd metod perimetr() -> onluq

    metod təsvir()                            // adi metod
        yaz("Sahə: {özü.sahə()}, Perimetr: {özü.perimetr()}")
    son
son

sinif Dairə miras Fiqur
    xassə radius: onluq
    qurucu(açıq xassə radius: onluq)

    əvəz et metod sahə() -> onluq
        qaytar riyaziyyat.Pİ * özü.radius ** 2
    son

    əvəz et metod perimetr() -> onluq
        qaytar 2 * riyaziyyat.Pİ * özü.radius
    son
son

dəyişən f = yeni Fiqur()          // ✖ ALQ-T052 — mücərrəd sinif yaradılmaz
dəyişən d = yeni Dairə(5)         // ✓

6.8 İnterfeyslər#

Alqor

interfeys Çapedilən
    metod mətnƏt() -> mətn
son

interfeys Müqayisəedilən[T]
    metod müqayisə(digər: T) -> tam
son

interfeys Saxlanıla_bilən
    metod yaddaşaYaz(yol: mətn)
    metod yaddaşdanOxu(yol: mətn)

    // Standart tətbiq (ixtiyari)
    metod ehtiyatNüsxə()
        özü.yaddaşaYaz("ehtiyat.dat")
    son
son

sinif Sənəd tətbiq Çapedilən, Saxlanıla_bilən
    xassə başlıq: mətn
    qurucu(açıq xassə başlıq: mətn)

    metod mətnƏt() -> mətn
        qaytar "Sənəd: {özü.başlıq}"
    son

    metod yaddaşaYaz(yol: mətn)
        fayl.yaz(yol, özü.başlıq)
    son

    metod yaddaşdanOxu(yol: mətn)
        özü.başlıq = fayl.oxu(yol)
    son
son

İnterfeys mirası#

Alqor

interfeys Oxunan
    metod oxu() -> mətn
son

interfeys Yazılan
    metod yaz(m: mətn)
son

interfeys OxunanYazılan miras Oxunan, Yazılan
son

İnterfeys tipi kimi istifadə#

Alqor

funksiya çapEt(x: Çapedilən)
    yaz(x.mətnƏt())
son

dəyişən siyahı: siyahı[Çapedilən] = [sənəd1, sənəd2]

6.9 Strukturlar (dəyər tipləri)#

Alqor

struktur Nöqtə
    xassə x: onluq
    xassə y: onluq
son

dəyişən a = Nöqtə(x: 1, y: 2)      // `yeni` lazım deyil
dəyişən b = a                       // KOPYA yaradılır
b.x = 99
yaz(a.x)                            // 1 — dəyişmədi

Xüsusiyyət	`sinif`	`struktur`
Semantika	istinad	dəyər (kopya)
Miras	✓	✖
İnterfeys tətbiqi	✓	✓
Metodlar	✓	✓
Qurucu	✓	avtomatik
Yaddaş	heap	stek
Standart `==`	identiklik	sahə-sahə
`boş` ola bilər	✓ (`?` ilə)	✓ (`?` ilə)

Strukturlar kiçik, dəyişməz verilənlər üçündür: koordinat, rəng, tarix, pul.

6.10 Sadalama (enum)#

Sadə sadalama#

Alqor

sadalama Rəng
    QIRMIZI
    YAŞIL
    MAVİ
son

dəyişən r = Rəng.QIRMIZI
yaz(r)                        // QIRMIZI
yaz(r.sıra())                 // 0
yaz(Rəng.hamısı())            // [QIRMIZI, YAŞIL, MAVİ]
yaz(Rəng.adla("MAVİ"))        // Rəng.MAVİ

Dəyərli sadalama#

Alqor

sadalama Status: tam
    GÖZLƏYİR = 0
    İCRADA = 1
    BİTDİ = 2
    XƏTA = -1
son

yaz(Status.BİTDİ.dəyər())     // 2
yaz(Status.dəyərlə(1))        // Status.İCRADA

Zəngin sadalama (metodlu)#

Alqor

sadalama Planet
    MERKURİ(3.303e23, 2.4397e6)
    VENERA(4.869e24, 6.0518e6)
    YER(5.976e24, 6.37814e6)

    xassə kütlə: onluq
    xassə radius: onluq

    qurucu(kütlə: onluq, radius: onluq)
        özü.kütlə = kütlə
        özü.radius = radius
    son

    metod cazibə() -> onluq
        qaytar 6.67300E-11 * özü.kütlə / (özü.radius ** 2)
    son
son

yaz(Planet.YER.cazibə())

Cəbri sadalama (variantlı)#

Alqor

sadalama Nəticə[T]
    Uğur(dəyər: T)
    Xəta(mesaj: mətn, kod: tam)
son

funksiya böl(a: tam, b: tam) -> Nəticə[onluq]
    əgər b == 0 onda
        qaytar Nəticə.Xəta("Sıfıra bölmə", 400)
    son
    qaytar Nəticə.Uğur(a / b)
son

seç böl(10, 2)
    hal Nəticə.Uğur(d) → yaz("Nəticə: {d}")
    hal Nəticə.Xəta(m, k) → yaz("Xəta {k}: {m}")
son

6.11 Genişləndirmə (extension)#

Mövcud tipə yeni metod əlavə etmək — mənbə kodunu dəyişmədən:

Alqor

genişlət mətn
    metod tərsÇevir() -> mətn
        qaytar özü.simvollar().tərs().birləşdir("")
    son

    metod palindromdur() -> məntiq
        qaytar özü == özü.tərsÇevir()
    son
son

yaz("salam".tərsÇevir())        // malas
yaz("kək".palindromdur())       // doğru

genişlət siyahı[tam]
    metod cəmi() -> tam
        qaytar özü.yığ(0, (a, b) => a + b)
    son
son

yaz([1, 2, 3].cəmi())           // 6

6.12 Qarışıq (mixin)#

Alqor

qarışıq Loglanan
    metod log(mesaj: mətn)
        yaz("[{tip(özü)}] {mesaj}")
    son
son

qarışıq Sayılan
    statik xassə say: tam = 0

    metod qeydiyyat()
        özü.sinif.say += 1
    son
son

sinif Servis ilə Loglanan, Sayılan
    metod işlət()
        özü.log("işləyir")
        özü.qeydiyyat()
    son
son

6.13 Statik üzvlər və tək nüsxə (singleton)#

Alqor

sinif Konfiqurasiya
    statik gizli xassə _nüsxə: Konfiqurasiya?

    statik metod nüsxə() -> Konfiqurasiya
        özü._nüsxə ?= yeni Konfiqurasiya()
        qaytar özü._nüsxə!
    son
son

// Və ya birbaşa:
obyekt Jurnal                    // tək nüsxəli obyekt
    xassə səviyyə: mətn = "info"

    metod yaz(m: mətn)
        yaz("[{özü.səviyyə}] {m}")
    son
son

Jurnal.yaz("başladı")            // `yeni` lazım deyil

6.14 Görünüş modifikatorları#

Modifikator	Görünür
`açıq`	hər yerdən (standart)
`qorunan`	sinif + varislər
`gizli`	yalnız həmin sinif daxilində
`modul`	yalnız həmin modul daxilində

Alqor

sinif Bank
    açıq xassə ad: mətn
    qorunan xassə filial: mətn
    gizli xassə _parol: mətn
    modul xassə daxiliKod: tam
son

6.15 OOP xəta kodları#

Kod	Mesaj
`ALQ-T050`	`özü` yazılmayıb — lokal dəyişən kölgələyir
`ALQ-T051`	`əvəz et` tələb olunur
`ALQ-T052`	Mücərrəd sinifdən obyekt yaradıla bilməz
`ALQ-T053`	Mücərrəd metod tətbiq edilməyib
`ALQ-T054`	İnterfeys metodu tətbiq edilməyib
`ALQ-T055`	`son` sinifdən miras alınmaz
`ALQ-T056`	`son` metod əvəz edilməz
`ALQ-T057`	`gizli` üzvə kənardan müraciət
`ALQ-T058`	`üst(...)` qurucunun ilk ifadəsi olmalıdır
`ALQ-T059`	Dövri miras
`ALQ-T060`	`struktur` miras ala bilməz
`ALQ-T061`	Sadalama variantı tapılmadı

Alqor — Bölmə 6: Obyekt Yönümlü Proqramlaşdırma#

6.1 Sinif#

Sintaksis#

Sadə sinif#

6.2 Xassələr (sahələr)#

Hesablanan xassələr#

Tənbəl xassələr#

6.3 Qurucu (constructor)#

Qısa qurucu (avtomatik mənimsətmə)#

6.3.1 Qısa qurucudan sonra başqa üzvlər — girinti qaydası#

Dağıdıcı#

6.4 Metodlar#

Xüsusi metodlar (operator yükləməsi)#

6.5 özü və üst#

6.6 Miras#

Qaydalar#

6.7 Mücərrəd siniflər#

6.8 İnterfeyslər#

İnterfeys mirası#

İnterfeys tipi kimi istifadə#

6.9 Strukturlar (dəyər tipləri)#

6.10 Sadalama (enum)#

Sadə sadalama#

Dəyərli sadalama#

Zəngin sadalama (metodlu)#

Cəbri sadalama (variantlı)#

6.11 Genişləndirmə (extension)#

6.12 Qarışıq (mixin)#

6.13 Statik üzvlər və tək nüsxə (singleton)#

6.14 Görünüş modifikatorları#

6.15 OOP xəta kodları#

6.5 `özü` və `üst`#